Әли Бақтыгереев әртүрлі жанрларға: портрет, пейзаж, натюрморт және әсіресе қазақ әлеміне, оның тарихы мен салт-дәстүріне арналған кескіндемеге қызығушылық танытқан суретші.
Әли монументалды өнерді зерттеді, мұнда үлкен ауқымды сюжетке, көп фигуралы композицияларға, әртүрлі уақыттағы оқиғалардың үйлесімі (бір мезгілде), сызықтық және сәндік бояуға басымдық беріледі. Оның «Абай халқымның көзімен» атты дипломдық жұмысы осы өнер түрінің барлық талаптарына сай болды. Алайда, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін фрескалар қажет болмады, өйткені тапсырыс беруші - мемлекет билік ретінде - жоғалып кетті. Бақтыгереев жолдастарымен композицияға, пішінге, бояуға сәл басқаша қарайтын станоктық кескіндемеге бет бұрды.
Жалпы нәрсе - айтылған тақырыпқа парапар шешім табуға көмектесетін эскиздерді құрметтеу. Қаламмен сурет салу бейнелеу өнерінің негізі болып табылады, онсыз адамның, аттың немесе түйенің фигурасын, тіпті қарапайым заттардың пішінін - натюрмортқа арналған заттарды салуға болмайды. Айтайын дегенім: суретші Абай мен Қонаев бар атақты адамдардың тамаша қаламмен салынған портреттерін, сондай-ақ, мысалы, бүлікші мен шенеунік сияқты адам түрлерінің бейнелерін жасады. Әли пленэрде көптеген пейзаждарды салады.
Бұл жанр беретін пейзаждардың ләззатынан басқа, ол түсті көруді нақтылайды, өйткені табиғат жеңіл-ауа кеңістігінде өмір сүретін түстер мен реңдердің шексіз алуан түрін береді. Ол көптеген натюрморттарды салады – бұл формалардан ләззат алумен қатар, қарапайым формалар жинақтауынан заттар эстетикалық заңдылықтар бойынша өмір сүретін қауымдастық түріне айналатын композиция құрудағы баға жетпес тәжірибе.
Суретші көптеген портреттер салады - бұл кейіпкер мен жақсы көрінетін бет-әлпеттердің алуандығына қызығып қана қоймай, сонымен қатар қазіргі заманғы белгілер арқылы біз жүзінен ғана емес, жүздерін білетін ата-бабалардың ерекшеліктерін көре түсіну, ата-әжелеріміздің бет-бейнесі, сонымен қатар өткен ғасырлардағы саяхатшылардың шетелдік суретшілері мен 19-ғасырдағы фотосуреттерімен салыстыру.
Бір қызығы: кейбір қыздар ұлттық киім киген бойда өткен ғасырлардағы қазақ арулары суретшінің, сосын көрерменнің алдына шығады. Бұл түрлендіру суретшінің назарын аударады және кенептерде біздің мақтанышымыз, күшті әйел бейнесінің сериясы пайда болады. Ерлердің бет-әлпеті де көзқарасты тартады.
Олардан ой тереңдігін, рухтың күш-қуатын табады - жауынгерлердің рухы әлі де өмір сүреді. Ал мұны жеткізу үшін суретші жігерлі штрихтарды пайдаланып, бастың көлемін қалыптастырады, бетіндегі жарық пен көлеңкені қатар қояды немесе оны ымырт тыныштығымен қоршап, медитация немесе мазасыз ойларға батыруды ұсынады.
Менің сүйікті тақырыптарымның бірі – ауыл. Міне, бала кезінен таныс күнделікті өмірдің қарапайым көріністері: таңертең ерте немесе кешке қарай әйелдер ошақтың айналасында жұмыс істейді. Ал мағынасы терең дейтін шығармалар «Ауыл» диптихінде болғандай, «Ошақ қасында» сол жақ бөлігінде әр түрлі жастағы тоғыз әйел кішкентай балаларымен бір ошақтың айналасында тұрып, отырады және жатады.
Соның бірі (алдыңғы қатарда) баланы емізу. Тағы біреуі қазанға еңкейіп тамақтан дәм татты. Міне, күлкілі деталь: денесіне ақ шүберекпен байланған сәби шалқасынан ұйықтап жатыр. Фигуралар кең негізі бар үшбұрыш түрінде жазылған және бұл әлемнің тұрақтылығын растайды.
«Жайылған дастарқан басында» оң жағы жайлаудан оралып, дастархан төңірегінде жерге қоныстанған ер-азаматтарға беріледі. Барлығының босаңсыған позалары бар. Олар демалуда. Алдыңғы қатарда сәбилі әйел. Ол көрерменге қарайды. Дастархан иесі болып, тостағанға қымыз, шай, сорпа құйып беру – оның қасиетті борышы.
Екі шығармада да ілеспелі астарлы детальдар бар: атқа мінген ұл, қамыт киген қыз, ботасы бар түйе, шелегі бар қыз және, әрине, ауылдың қыш үйі. Бұл қатаң түрде бейімделген әлемде бәрі әдеттегідей, әбігерсіз және заттардың дәстүрлі тәртібіне ауысады.
Кеңес мемлекеті ыдырағаннан кейін бәрі тұрақсыз, тұрақсыз болып жатқан қайғылы өзгерістер уақыты келді. Мұндай уақытта адам сенімді, берік және коррозияға бейім емес нәрсені табуға ұмтылады. Бұл көптеген адамдар үшін кристалдың идеалды пішіні сияқты адамдардың жадында сақталған көшпелі қазақтардың лагеріне айналды.
Көптеген өнерпаздарымыз эпостың, тарихтың қаһармандарына, ең бастысы – көшпенділікке бет бұрды. Сондай-ақ Әли Бақтыгереев батырлар, хандар, салт-дәстүрлер, ежелгі және мәңгілік атамекен туралы тақырыптарға құрмет көрсетті.
Мұнда суретшінің тамаша өткенді елестететін бірнеше картиналары берілген. 2000 жылы «Ата-Журт» картинасы салынды. Мұнда екі аттылы, біреуі аттан түскен, түйеге мінген келіншек және қасында тұрған әйел адам. Олардың артында күмбезді құрылым және алтын және қызыл бұлттары бар биік аспан бар. Ақбоз аттының қолында бүркіт, ал ат мінгеннің найзасы бар. Аңшы және жауынгер композицияның ортасында орналасқан.
Осыны еске түсірейік. 2010 жылы көлденең орналастырылған үлкен «Номад» композициясы құрылды. Тереңдікте тік осьтен сәл оңға қарай, үстінде жарты ай бейнеленген күмбезді құрылым орналасқан. Сол жақта түйеде кимешек киген әйел. Оң жақта ақ және боз атты екі шабандоз және аттан түскен салт атты.
Бұл жерде бір жаңалық бар – мешіт пен шабандоздар арасында шаңырақ тігілген түйе пайда болды. Жақын жерде үй-мүліктері бар ақ түйе жерге жата қалды. Бұл дүниенің орталығы қазір тек мешіт емес, киіз үй. Композицияның сол жағында түрлі түсті атқа мінген шабандоздар бейнеленген.
Алдыңғы қатарда найза ұстаған қара жауынгер, оның артында атқа мінген қыз, одан кейін ақ шатырлы арбаға мінген қос ақ боз атты айдап келе жатқан қыз, одан кейін қоңыр атты домбыра ұстаған жігіт. Жауынгер де, сұлу қыздар да, ақын да – тамаша кейіпкерлер жиынтығы.
Композиция тыныштық (артқы планда) пен қозғалыстың (алдыңғы планда) нәзік қиылысуына негізделген. Сюжетті кең әрі тереңдете дамытатын көптеген бөлшектер бар. Әрбір көрермен визуалды баяндайды, әртүрлі көреді және сезінеді.
2012 жылы одан да көп фигуралы «Мұрагер» композициясы пайда болды, оның алдыңғы жағы өте бай. Ортасында түйенің басы бейнеленген, оның арқасында жалаңаш баласы бар екі әйел. Сол жақта ата-бабасын еске түсіретін құлпытастың қасында әйел мен ер адам. Ортаның қапталында сол жақта әртүрлі жастағы жауынгерлер, оң жақта қара ат мінген толық қаруланған жауынгер және ақ және ала атты жастар. Ал фонда біз таныс нәрсені көреміз, бірақ түрлері бар.
Ортада солдан оңға қарай: түйе мінген әйел, мешіт, шаңырақ байланған түйе, қос аттылы және аттан түскен шабандоз. Мұнда өмірдің әртүрлі қабаттарының айқын байланысы: оқиғалар динамикасы және шоғырланудың тыныштығы.
2020 жылы суретші 2019 жылғы композицияға қайта оралады. Сол тұста қойшы мен түйені (сол жақта), дервиш пен қойтасты оң жағына орналастырып, бірінші жоспарын жасады. Көші-қон, демалу, қыдыру және жолдың соңы. Қуаныш пен қайғы. Бұл өмірдің мәңгілік циклі.
Бұл төрт полотно ұрпақтар алдында дәстүрлі болмыстың мызғымас қағидалары бар көшпенділіктің «алтын ғасырына» арналғандығымен ғана емес, сонымен қатар суретшінің осы тұрақтылықты қалай суреттегендігімен де қызықты өмірдің бақыланбайтын хаосы арқылы беріледі.
Ол әр композицияға басқалардан ерекшеленетін қайталанбайтын элементтерді енгізді. Бұл Солтүстік жұлдызына ұқсайды, оның айналасында басқа жұлдыздар айналады. Ал ол - Солтүстік жұлдызы - жер кеңістігін кезіп жүрген адам үшін өзгермейтін анықтамалық нүкте. Ал Әли Бақтыгереев үшін қазақ көшпенділері қазіргі өмірдің бейберекетсіздігінің мызғымас әрі тамаша бағдарына айналды.
Баян Барманқұлова, өнертанушы
Әли Бақтыгерейдің рухани кеңістігі
Кескіндеме рухтың көрінісіне айналған, өнер мен философия тоғысқан әлемде Әли Бақтыгерей уақыт пен кеңістіктің шегінен асқан нағыз суретші ретінде дараланады. Оның шығармашылығы даналықтың, рухани қуаттың және құпия әлемді тануға деген шексіз ұмтылыстың синтезі деп батыл айтуға болады. Барша ұлы философтар секілді ол да өнердің өмірдің көшірмесі емес, оның жасаушысы екенін терең түсінді.
Оның шығармаларында қазақ халқының поэтикалық философиясы — табиғатпен үйлесім, ата-баба даналығының іргетасына негізделген мәдени мұра көрініс тапқан. Оны романтизмнің ізбасары деп атауға болады, бірақ бұл жай романтизм емес — қазақ даласының аңыздары, әдебиеті мен әндері өрілген этноромантизм. Суретші қазақ тарихы мен бүкіл Тұран әлемінен шабыт алды, оның туындыларында өмірдің мәні мен мәдени бірегейлік көрініс тауып, адамның әлемдегі орны туралы терең ойлармен байыған.
Әли Айдарқұлұлы Бақтыгерей 1962 жылы 15 сәуірде Қызылорда облысы Арал ауданының Құланды ауылында дүниеге келді. Ол табиғатынан нәзік, сұлулыққа сезімтал болып туды. Тынымсыз ізденісі мен өзіне қояр жоғары талабының арқасында ол Сырдарияның төменгі ағысында қалыптасқан көркемдік мектептің көрнекті өкіліне айналды. Бұл мектеп халықтық сәндік-қолданбалы өнердің тәжірибесін, кескіндеменің ұлттық колоритін және бірегей көркемдік тілді техника қағидаларымен табиғи түрде ұштастыру арқылы қалыптасты.
Осы орайда аталған бағыттың ең жарқын өкілдерінің бірі — Салихитдин Айтбаевты атап өтпеуге болмайды. Айтбаевтың басты шығармашылық мақсаты ұлттық өрнек стилін жасау еді, және оның идеясы Әли Бақтыгерей үшін шабыт көзіне айналғаны анық. Әлидің үйлестіруі қиын түстерді батыл қолданып, ашық түстерді декоративтік тұрғыда пайдаланумен тәжірибе жасай бастағаны байқалады. Осындай қарама-қайшылықтарды үйлестіруге деген ұмтылысы оның қайсар мінезін көрсетеді. Оның туындылары да дәл сондай қуатқа толы күштен туды.
Әли Бақтыгерей алғашқы кәсіби білімін 1984 жылы Н.В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде ала бастады. Оқып жүрген кезінде ол 1986 жылы халқымыздың жүрегінде өшпес жара қалдырған Қанды Желтоқсан оқиғасының куәсі болды. Көптеген студенттермен бірге алаңға шығып, өз азаттығы мен еркіндігін қорғауға ұмтылды.
Бұл оқиға сезімтал жүрекке ауыр батып, оны ерте есейткен болса керек. Әли жан-жақты білімдар жан еді: кескіндемені ғылым тұрғысынан зерттелетін «жердің рухы» деп қабылдады. Оның қызығушылығы өнермен шектелмей, мифологияны, әдебиетті, йоганы, сопылықты және эзотериканы қамтыды. Көркемсурет училищесінде оқыған жылдары ол философиялық және мистикалық ағымдарға ден қойды, бұл оның кейінгі шығармашылығына жаңа серпін берді. Білімге және академиялық тұрғыдан кәсіби өсуге деген құштарлығы оны Т.Қ. Жүргенов атындағы Алматы мемлекеттік театр және көркемсурет институтына алып келді.
Дәл 1989–1994 жылдар аралығында оның шығармашылығында жаңа белес басталды. Суретші шығармашылығының даму жолын зерделей отырып, оның жарық пен көлеңкенің жылы және суық реңктерін пайдалану тәсілін импрессионистерден үйренгенін байқадық. Алайда оның туындылары постимпрессионизмге жақын, өйткені ол шығармаларына терең әрі символдық мән беруді көздеді, рәміздерге де қызығушылық танытты. Ұлы армян суретшілері Мартирос Сарьян мен Минас Аветисянның, сондай-ақ Шаймардан Сариевтің шығармашылығымен танысқаннан кейін Әли түстердің өзіндік үйлесімін табуға ұмтылды. Уақыт өте келе оның туындыларында аталған шеберлермен сабақтастық байқала бастады. Еуропаның «жабайы» фовистері секілді, оның туындыларында да түс полотнода дербес элемент ретінде өмір сүреді.
«Суретші сурет салып, тыныш өмір сүруі керек. Атақ өлгеннен кейін келеді. Ал егер ол тірісінде сол атақтың соңына түссе, онда оның өнері өнер болудан қалып, шоуға айналады» — Әли ұстанған қағида осы еді. Оның пайымынша, өнер жоғары бастаулардан тарайтын түсінік көкжиегінен туады, бірақ әрдайым біздің бір бөлшегіміз болып қала береді.
Әли Бақтыгерей — суретші әрі ұстаз, тарихи контекстте ерекше орны бар тұлға ретінде Қазақстанның мәдени бет-бейнесінің бірі. Оның шығармашылығы ұлттық бірегейлік пен өнердің заманауи үрдістерімен тығыз байланысты, сондықтан болар, оның туындыларында қазақ халқының бүгінгі тынысы мен ғасырлық дәстүрлері үйлесім тапқан.
Әли Бақтыгерей өмірінің едәуір бөлігін ұстаздыққа арнады. Ұстаз ретінде ол шәкірттеріне тек техникалық шеберлікті ғана емес, Қазақстанның бай мәдени мұрасын терең түсініп, құрметтеуді де үйретті. 1994 жылдан бастап ол О. Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінде сабақ беріп, өмірінің соңына дейін осы қызметте болды. 29 жыл бойы Әли шәкірттерінің бойына өнерге деген сүйіспеншілікті ұялатып, туған елінің мәдени тамырын құрметтеуге тәрбиеледі. Оның ұстаздық әдісі тек академиялық емес, ең алдымен шығармашылықтың адамгершілік және рухани қырларын қамтыды: «Егер артымызда өнер үшін жаны ауыратын шәкірттер қалдырмасақ, егер олар ертеңгі тарих жолында қазақ мәдениетіне атсалыспаса, біз несіне ұстазбыз? Олардың табысы қазақ халқының мәртебесі, ұлттық өнердің мәртебесі болмаса?!» — деген сөздер оның көзқарасын айқын танытады.
Суретшінің шеберханасынан көптеген эскиздер мен суреттерді, оқыған өлеңдерінен, ғалымдар мен ойшылдардың пікірлерінен үзінділерді, оқу үдерісін жетілдіруге арналған идеялар жазылған түрлі жазбаларды кездестіруге болады. Ол өз ойларын мұқият жазып отырды, білім беруді дамытуды және ұлттық эстетика — «қазақ кодының» әлемдік деңгейде танылуын армандады. Оның күрделі ғылыми-теориялық жоспарларының қатарында өнертану, фотография және заманауи өнер факультеттерін құру бар еді.
2000 жылдардың басынан бастап Әли Бақтыгерей ұстаздық қызметке терең бойлады. Ол педагогикалық міндеттерді шығармашылық дамумен үздіксіз ұштастыра білді. Студенттерге натурадан сурет салуды үйрете жүріп, өзі де шеберлігін шыңдау үшін натурадан белсенді жұмыс істеуін жалғастырды. Оның фигуралар мен адам денесін бейнелейтін туындылары, сондай-ақ натюрморттары үлгі боларлық маңызды жұмыстарға айналды. Әрбір жаңа туындысында ол композициялық шешімдермен тәжірибе жасаудан жалықпай, көпфигуралы формалардың мүмкіндіктерін зерттеп, шәкірттерін шабыттандырған шығармалар жасады.
Алматы облысының Жаркент қаласына сапары кезінде ол шәкірттерімен бірге табиғатты, сондай-ақ қала мен ауыл көріністерін бейнелейтін этюдтер сериясын жасады. Бұл жұмыстарда табиғатты бейнелеудегі жарқын, қалыптасқан колорит көрініс тапты. Уақыт өте келе оның композициялары күрделене түсті, осы кезеңде суретші «Көш» атты картина үстінде жұмыс істей бастады. Бұл оның шығармашылығындағы маңызды кезең болып, кейінгі туындыларына көп жылдар бойы серік болды және оның «төлқұжатына» айналды.
«Көш» туындысынан бастап Әли жанрлық кескіндемені сәтті бейімдеп, оның драматургиясы мен театрлылығын түс пен жарық-түс ойындары арқылы күшейте түсті. Осы орайда, оның ошақ басындағы әйелдер мен дастарқан басындағы ерлерді бейнелейтін әйгілі ауыл өмірінен көріністерін де атап өткен маңызды. Бұл көріністер оның балалық шақтан алған бейнелері мен естеліктерінің символына айналды. Аталған шығармалар автордың қазақ тұрмысын терең түсінетінін, сол өнері арқылы қазақ мәдениетінің рухы мен энергиясын жеткізуге деген ұмтылысын айқындайды.
2014 жылы Әли Бақтыгерей адам болмысының мәнін феномендік тұрғыдан зерттеуге арналған сурет жазды. «Тіршілік» деп аталатын бұл туынды адам табиғатының құпиясына үңіліп, маргинал өмірдің призмасынан әлемді түсінуге бағытталған терең ізденісінің нәтижесі деуге болады. Осылайша өнер ортасына өзінің ерекше шығармашылық қабілетін мойындата отырып, Қазақстан Республикасы Суретшілер одағына мүше болып қабылданды. Ал 2015 жылы мәдениетке қосқан үлесі үшін «Қазақстан Республикасының мәдениет үздігі» төсбелгісімен марапатталды, Әли Бақтыгерей еліміздегі жетекші суретшілердің бірі ретінде өз репутациясын нығайтты.
Әли Бақтыгерей түстен бөлек, сызықты да шебер меңгерді. Графикамен жұмыс істей отырып, ол: «Сурет салғанда „қазу“ керек» деді, яғни көрінетін қабықтарды жыртып, мәннің өзегіне жетуге ұмтылу керек екенін айтып, нағыз сурет бейненің бетіндегі қабылдаудан кейінгі қабаттардан басталады деп сендірді.
2018 жылы ол картонның үстіне көмірмен графикалық портреттер сериясын жасап, портрет жанрындағы шеберлігін де дәлелдеді. Бұл серия қазақ портрет өнерінің нағыз қазынасына айналды. Ұлы Абайдан терең ойлы Қонаевқа дейінгі көрнекті тұлғалардың галереясын жасай отырып, Әли олардың тек сыртқы бейнесін ғана емес, сонымен қатар олардың ішкі әлемінің көрінбейтін формаларын және жасырын тереңдігін көрсетуге ұмтылды. Ол кейіпкер жанының нәзік қылын тап баса білді, бұл жұмыстар олардың ішкі әлемін көрсететін айна іспеттес еді.
Жиі көрме ұйымдастырып, өз өнерін кеңінен насихаттауға ұмтылмаған Әли Бақтыгерей 2019 жылы шәкірттерінің қолдауымен Қазақстан Республикасының Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінде топтық көрме өткізді. «ALAU» деп аталатын бұл көрме Бақтыгерейдің алғашқы жеке экспозициясы болды десек те артық болмас. Себебі мұнда өз шығармаларының басым бөлігі ұсынылды. Ал «Алау» тақырыбы оттың қасиетті күшін білім мен жарық сабақтастығының символы ретінде көрсету үшін таңдалған еді.
Шәкірттері ұйымдастырған бұл көрме олардың ұстазына деген терең құрметін көрсетті әрі оның қазақ өнерінің дамуына қосқан маңызды үлесін мойындатты. Сол жылы Әли Бақтыгерей «Тұран» халықаралық өнер сыйлығымен марапатталды, бұл оның атақты шебер ретінде статусын тағы да бекітті.
Әли Бақтыгерей шындықты іздеу барысында мифтер мен аңыздар әлеміне, ежелгі өркениеттердің тарихына және мистикалық оқуларға бет бұрды. Оның өнері Атлантида, Шамбала және Тұран сияқты ұмытылған немесе қайта жаңғырған әлемдердің рухымен сусындады. Ол осы мифтердің мәнін түсінуге тырысып, оларды жай аңыз ретінде емес, адам жанының терең архетиптері ретінде қарастырды. Осы шығармашылық ізденісі барысында, Әли Бақтыгерей 2015 жылы «Сарын» деп аталатын картинасын жазды. Бұл жұмыс оның өнер практикасындағы маңызды кезеңге айналып, оны туранромантизм мектебінің өкілі ретінде бекітті. Суретші осы тақырыпқа арналған эскиздермен ұзақ уақыт жұмыс істеп, толық әрі көпқабатты композиция жасауды мақсат етіп қойды.
«Сарын» атауы музыкамен байланысты, бұл картинаның ерекше атмосферасын айқындайды. Әли Бақтыгерей бұл шығармасында скиф заманындағы бейнелерді қиялына қосып, тарихи және декоративтік элементтерді біріктіретін образдар жасады. Картинаның композициясы тарихи-мәдени аллюзиялармен байытылған, бұл оған тереңдік береді. Қазақ генотипіне негізделген түстер мен олардың ассоциациялық қабылдауы картинаның эмоциялық үндестігін музыкалық мотивтермен үйлестіреді.
2017 жылы ол «Сары үн» деп аталатын картинаны жазды. Бұл жұмысы атауы, композициясы және идеясы бойынша «Сарынмен» үндеседі. Алдыңғы туындыдан ерекшелігі - арғы қазақ мифологиясындағы бұқа, күнбасты адам секілді фантастикалық образдар арқылы мистикалық атмосфераны күшейте түсуінде. Суретші бөгде өлшемдерге жол аша отырып, метафизикалық мәселелер мен болмыстың мәнін іздеуге құрылған әлемді бейнелейді.
Әли Бақтыгерей суретші және ойшыл ретінде өзінің шабытын «Тұран» феноменінен табады. Ол «Тұранды» географиялық және тарихи контекстте ғана емес, сондай-ақ қазақ жанының форма мен түске ие болатын экзистенциалды кеңістігі ретінде қабылдайды. Осы ізденісінің нәтижесі оның символикалық-философиялық апофеозы — «Жаназа» (реквием) картинасы. Бұл - өмір, өлім және халықтың рухани негіздері туралы терең ойларды бейнелейтін туынды.
«Жаназа» (реквием) картинасы Әли Бақтыгерейдің шығармашылық карьерасындағы аса маңызды оқиға. Бұл Данте Алигьеридің Мұқағали Мақатаев қазақ тіліне аударған «Құдіретті комедия» атты әдеби шығармасының әсерінен туған жұмыс. Суретші бұл туындысын Тұранның философиялық және мәдени аспектілерін біріктіріп, мифологиялық және фольклорлық образдармен байытылған көпфигуралы композицияда көрсетеді. Шығарма эпикалық күштілігімен көрерменнің назарын ұстап тұрып, композицияның орталығына қайта оралуына мүмкіндік береді. Әрбір элемент өткен мен қазіргі уақытты байланыстырып, қазақтардың мәдени дәстүрлеріне, өмір мен өлімге деген көзқарасына негізделген терең философиялық контекст жасады.
Әли шынайы суретші ретінде атақ пен даңққа ұмтылмады. Оның жан дүниесі шеберханасындағы тыныштықты, үздіксіз ізденісті қалады. Ол соңғы деміне дейін шығармашылықпен айналысты, жазды, зерттеді. Тағдыр да суретшінің тегеурінді құштарлығын сезгендей, оның жолын ойлары мен бейнелері туған жерде үзіп тынды. Ол мәңгі ізденістің символындай болып, қолында қылқаламын ұстаған күйі, аяқталмаған полотнолардың арасында келмес сапарға аттанды...
Мәдени майданның ардагері ретінде Әли бізге тек бейнелер галереясын емес, Ұлы дала рухымен, оның құпияларымен және даналығымен қанық бүкіл әлемді қалдырды. Шынайы романтик ретінде ол мифтерге, көне аңыздарға, архетиптерге жүгініп, дәуірлер мен мәдениеттер арасында алтын көпір құра білді, осылайша қазақ өнерінің мәңгілік екенін дәлелдеп берді. Оның жұмыстары, рух пен мәдениеттің шексіз кеңістігінде жарықты іздегендерге шабыттың сарқылмас көзі боларына нық сенімдіміз.
Суретші-өнертанушы Сырғабаев Санжар Болатқанұлы Алматы, 16.08.2024 жыл
2023 жылғы 12 қазанның таңы өте ауыр әрі қайғылы хабармен басталды... Сенгім келмеді. Қатты күйзелістен қан қысымым көтерілді.
Біздің әріптесіміз, О. Тәңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің оқытушысы, керемет суретші, портретші, терең ойлы азамат Әли Бақтыгереев кенеттен дүниеден озды.
Осы колледждің түлегі болған ол нағыз патриот, колледж бен бейнелеу өнерінің жанашыры, аса дарынды әрі еңбекқор адам еді. Зейнетке шығып үлгермей, елдің барлық суретшілері «Қара шаңырақ» деп атаған колледжге үнемі қолдау көрсетіп жүріп, колледждегі шағын шеберханасында дүниеден өтті.
2020 жылы осы колледжге жұмысқа келгенімде, оны мұңды, көңіл-күйі жоқ, үміті сөнген күйде көрдім. Ол кетпекші екенін айтты. Алайда басында сенімсіздікпен қараған Әлеке басталған өзгерістерді көріп, өзгерді: көңіл-күйі көтеріліп, белсенді бола бастады, жақсы идеялар ұсынды, жастармен бірге барлық іс-шараларға белсене қатысып, өте құнды кеңестер берді. Ол қандай қызықты да танымдық әңгімеші еді! Өте мейірімді, жоғары мәдениетті, әркімге көмек қолын созуға дайын, жаны таза, жүрегі кең адам болатын. Оны бәрі құрметтейтін; өз елінің нағыз патриоты ретінде ол шәкірттерін де, әріптестерін де, әрбір адамды қадірлейтін. Мерекелік іс-шараларда керемет даусымен және домбыра тартуымен мені таңғалдыратын. Біз бірге атақты Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінің (АХУ) 85 жылдығына дайындала бастадық, ол құнды кеңестер берді. Оның бастамасымен колледждің ақсақал-түлектерінің тізімін жинап, оларға құрмет көрсетуге дайындала бастадық. Қолдау тапқан әрбір идеяға баладай қуанатын.
Сол күні көптеген әріптестерім қоңырау шалып, қайғылы хабарды жеткізді. Бірақ маған WhatsApp-та түнгі сағат 03:10-да бірінші болып Санкт-Петербургте оқыған жас суретші Алмас Нұрғожаев жазды: «Айгүл Жексенбайқызы». Жауап ала алмаған соң, мені оятпауды жөн көрсе керек. Таңертең оның хабарын көріп, амандығына алаңдап: «Қалайсың? Санкт-Петербургтесің бе?» – деп жауап бердім. Сонда Алмас қазақша жазды: «Айгүл апай. Әли ағайым-ай, қайран ағайым-ай...». Жүрегім су ете қалды, содан бәрі басталды...
Бұдан бір ай бұрын Алмас Әлеке екеумізді кафеге шайға шақырып, жоспарларымен бөлісті, сапар алдында батамызды алды. Кездесуден кейін чатқа: «Естелікке бірге суретке түсуді ұмытып кетіппіз», – деп жаздым. Алмас: «Әлі талай суретке түсеміз», – деп жауап берді. Бұл Әлекемен соңғы кездесуіміз болады деп кім білген. Шай үстінде мен Әлекені жақын арада ұйымдастыруды жоспарлап жүрген халықаралық этнофестиваль аясында Түркістан қаласында жергілікті суретшілермен пленэр өткізуге шақырдым. Оған: «Киелі жерлерді аралаңыз, демалыңыз, шығармашылық шабыт алыңыз. Жол шығынының бәрін өзіміз көтереміз», – дедім. Алмас та оны барып, демалып, шабыт алуға үгіттеді. Ол сапардан сыпайы бас тартып: «Рахмет. Колледждің 85 жылдығына дайындалып жатырмыз, мен көмектесуім керек», – деді. Бұл да оның әрқашан қоғам мүддесі мен колледждің беделін жеке мүддесінен жоғары қойғанын көрсетеді.
Колледжде сыбайлас жемқорлықты тежеп, білім сапасының төмендеу үрдісін азайту үшін пандемияға қарамастан кәсіби бағдар беру жұмысын қолға алдық, сондай-ақ дайындық курстарында тәртіп орнатуға кірістік. Ал қабылдау комиссиясының жұмысын жеке бақылауыма алдым. Еңбегіміз зая кеткен жоқ. Колледжге түсетін талапкерлер саны бірден артты, конкурстық негізде 2 еседен астам көп студент іріктеп алдық, ақылы бөлім кеңейді. Бұл қызметкерлердің жалақысының өсуіне, студенттердің үлгерімінің артуына және көптеген ішкі мәселелердің шешілуіне ықпал етті. Сол кезде Әлеке баладай қуанды, өзін де, шәкірттерін де жұмылдырып, олар уақытпен санаспай әрбір талапкермен жұмыс істеді. Дайындық курстарын ретке келтірдік. Әрі Әлекеге түсіп, соның қолында оқығысы келетіндер әрқашан көп болатын. Осы колледжде ұзақ жылдар қызмет еткендіктен, ол колледж қорын ретке келтіруге де көмектесті. Ол аңызға айналған адам еді. Колледждің беделінің жоғары болып қалуы да дәл осындай адамдардың арқасы. Маған Әлеке осы оқу орнының басты тірек қабырғаларының бірі сияқты көрінетін.
Бұл колледж Қазақстандағы бейнелеу өнері саласындағы алғашқы оқу орны болды, ал кеңес заманында Одақтағы ең мықты көркемөнер оқу орындарының бірі еді. АХУ-ға түсу үлкен жетістік саналатын. Өкінішке қарай, соңғы жылдары жағдай өзгеріп, тіпті оны жабу мәселесі де көтерілді. Жағдайды жақсартуға біз де қарапайым үлесімізді қостық, колледж бұрынғы даңқына қайта ие болып, халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті болады деп шын үміттенеміз.
Әлеке колледж үшін көп еңбек сіңірді, сүйікті әрі сыйлы ұстаз, көптеген жақсы да талантты шәкірт тәрбиелеген өз ісінің маманы, қоғам қайраткері еді. Ол ұстаздарын, замандастары мен әріптестерін жоғары бағалайтын. Әркімге көмектесуге тырысып, жас оқытушыларға жақсы ақыл-кеңес беретін, ортаның жаны еді, әрдайым бәрін бірлікке шақыратын. Әлеке үнемі: «Бұл – Кенжебайдың мектебі, оны аялауымыз керек», «Мына шәкірт пәленшенікі, оны да қолдау керек», – деп, бейнелеу өнерінде мектептердің қалыптасуына үлес қосуға тырысатын. Ал ақсақал-түлектерді шайға жинағанымызда, оның қуанышында шек болмады. Әлеке әрқашан тек жақсы, маңызды әрі концептуалды кеңестер беретін. Оның стратегиялық ойлау қабілеті бар еді.
Директор қызметінде жүргенімде маған Астанадан қоңырау шалды. Кезекті министрдің портретін салу керек болды. Бірақ мен: «Әли Бақтыгереев – шынымен мықты портретші, бірақ ол өте қарапайым, балалары әлі аяққа тұрмаған, жалақысы да онша жоғары емес, сондықтан оның еңбегіне ақы төлеуіңізді сұраймын», – деп жауап бердім. Әңгімеден кейін Әлекені шақырып, картиналарының бағасын сұрадым. Ал ол жиі келіп: «Айгүл Жексенбайқызы, келісе салыңызшы, колледж үшін кімді тегін салмадым, бұл портретті де салайын, әйтпесе министрлікпен араңызда проблема туындауы мүмкін», – деп өтіне бастады. Бірақ министрліктен қайта хабарласқанда, мен батыл түрде: «Мен бұл қызметке байланып қалған жоқпын. Жұмыстан шығарса да, шығармашылық адамдарын қорғау – менің парызым. Портреттің құнының ең болмағанда жартысын төлесін, әйтпесе келіспеймін», – деп жауап бердім. Портретті тегін салуға тура келмеді. Әлеке өте мықты портретші еді: колледж атынан 30-ға жуық бұрынғы білім министрлерінің, мәдениет министрлерінің, депутаттардың және басқа да жоғары лауазымды тұлғалардың портреттерін салған. Бұл істі тек соған ғана сеніп тапсыратын. Бұл портреттер әлі күнге дейін екі министрліктің қабырғаларын, жеке мұрағаттарды және басқа да орындарды безендіріп тұр. Соған қарамастан Әлеке ешқандай жоғары марапат алған жоқ, өзі де атақ-даңққа қызықпайтын қарапайым адам еді. Бәрі колледж үшін. Ал марапат-мадақ басқаларға бұйырды. Колледждің 85 жылдығын тойлауға дайындық барысында мен өнеріміздің дамуына көп үлес қосқан осындай қарапайым адамдарды, өз ісінің мамандарын жоғары марапаттарға ұсынуды жоспарлаған едім. Бірақ, өкінішке қарай, мен де барлық жоспарымды жүзеге асыра алмадым. Бұл ескі жүйенің шенеуніктеріне ұнамады. Дегенмен марапаттап үлгермегеніме әлі күнге өкінемін. Егер біз өз елі үшін, өз халқы үшін адал еңбек етіп, артында өшпес із қалдыратын осындай мамандарды көзі тірісінде лайықты бағалай алмасақ, болашағымыз не болмақ және жастарды қалай тәрбиелейміз?
Өкінішке қарай, Әлекенің жұбайымен тек жерлеу рәсімінде ғана таныстым. Ләзиза былай деді: «Ә-ә, ол үнемі айтып жүретін директоры сіз бе едіңіз? Мен тіпті әзілдеп: “Оған ғашық болып қалған жоқсың ба?” – дейтінмін. Сонда Әлеке: “Онымен танысасаң, сен де жақсы көріп кетесің. Ол – таңғаларлық жан-жақты адам, нағыз реформатор”, – деп жауап беретін». Жұбайы мені сырттай білетінін және Әлекенің колледждегі жаңа өзгерістерге қалай қуанғанын көргенін айтты. Әттең, осы салаға жауапты барлық суретшілер мен жоғары лауазымды адамдар бірігіп тек шығармашылықтың дамуын ғана ойлап, оған шын жүректен тілектес болса, өнеріміз орасан зор нәтижелерге жетер еді. Әлекенің қазасына шәкірттерінің, ізбасарларының, курстастары мен достарының шынайы қайғыруы туған-туыстарынан кем болған жоқ. Әлекемен араласқандар ол туралы тек жақсы жағын, әрдайым көмекке дайын кең пейілін ғана еске алады. Осындай адал, аса сыйлы адамнан айырылғанымызға әлі сене алмаймын.
Соңғы кездесуде Әлеке шығармашылыққа ден қойып, картиналарының кезекті көрмесін ұйымдастыруды жоспарлап жүргенін айтты. Ол арамызда болмаса да, шәкірттерімен бірге қайтыс болғанына бір жыл толуына орай оның және шәкірттерінің картиналарының көрмесін ұйымдастыруды ұйғардық. Қысқа мерзімде оның барлық картиналарын жинау мүмкін болмаса да, ол туралы естеліктермен бірге шығармаларының жинағын шығаруды шештік. Әлеке дарынды болып, Қазақстанның бейнелеу өнерінде өз орнын алып қана қойған жоқ, ол үлкен ұстаз әрі керемет адам еді. Шәкірттеріне, бейнелеу өнеріне, елге әлі көп нәрсе бере алатын еді, ерте кеткені өкінішті...
Осы мүмкіндікті пайдалана отырып, Әлішер Жүргенов бастаған Әлекенің шәкірттеріне, барлық достарына, әріптестері мен отбасына шексіз алғысымды білдіремін! Бұл – жақсы, дарынды адамның есімі оның шығармаларында, керемет шәкірттерінде, достары мен отбасында жалғасатынының айғағы.
Отбасы мен туған-туыстарының қайғысына ортақпыз. Жылдық асы қабыл болсын.
Жаны жәннатта болсын!
Айгүл Жансерікова, PhD докторы, «Құрмет» орденінің иегері, арт-менеджер «Aigul Line» ЖШС басшысы «Qazaq-Oner» ұлттық қауымдастығының президенті
Ел мүддесіне бағышталған істің кез келгені ыстық жүрекпен, қалтқысыз көңілмен атқарылуы шарт. Сонда ғана шабытың шалқып, қиялыңа қанат бітеді деген Ақселеу Сейдімбек абыздың сөзін, суретші Әли жүрегіне мықтап бекітіп алғандай. Әли екеуміз бір ауылданбыз. Ағалы інілідей, диалекті бұзбай сөйлесетінбіз. Негізі біздің ауылда, кішкентайынан мүсін жасап өскен Әлиді, мүсінші ретінде таниды. Әли кей жағдайда бірдеңеге ренжіп, керек болса заң бұзуға мәжбүр болса да, осы бір қазақ халқының мүддесі, болашағын жақсарту деген пиғылмен баратын қазақтың зиялы азаматы болды.
Суретші ретінде Әли нағыз маман, жақсы ұстаз болды. Тәңір берген дарынымен арман аңсары ұлттың жадын жаңғыртуға, халқының қадыр қасиетін әспеттеуге арналды. Жұмыстарын қарасаңыз, ежелгі түркі тектес елдің тұрмысын, мифологиясын, тарихын кенеп бетіне супрематизм заңдылығымен құрып, майлы бояудың керемет реңдерін ұштастыра білген. Туындыларын қарап отырып, Әлидің туған елін сүйетін, терең зерттеген ғалым ғана емес, дарынды, біртуар маман суретші екенін көруге болады.
Үзеңгілес досы, інісі, мүсінші Артур Дабыл